چگونه ممكن است انسان اينطور نباشد ، و عالم صنع نسبت به خصوص او بىاعتنايى كرده باشد . اين همان معنايى است كه آيه شريفه : « وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ، ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ ، وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ » « 1 » و نيز آيه شريفه : « وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا : ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا » « 2 » بر آن دلالت دارند . پس همانطور كه يك صنعتگر اگر چيزى را به عنوان سرگرمى و تفريح بسازد ، بدون اينكه عنايتى و حاجتى به آن داشته باشد ، همين كه آن را ساخت ارتباطش با آن قطع مىشود ، و ديگر اعتنايى به آن ندارد كه چه مىشود و در كدام خاكروبه مىافتد ، و فاسد مىشود ، و اما اگر چيزى را براى منظورى بسازد ، همواره مراقب آن خواهد بود ، و آن را زير نظر مىگيرد ، تا اگر خطرى كه آن را از صلاحيت به كار بردن در آن منظور ساقط مىكند تهديدش كرد ، از آن خطر جلوگيرى كند ، و به اين منظور اگر صلاح ديد از يكى از اجزاى آن كه در نتيجه دادنش مؤثر است صرفنظر مىكند ، و يا جزئى ديگر به آن اضافه مىكند ، و يا اگر ديد ديگر منظورش را تامين نمىكند ، اوراقش نموده ، از نو آن را مىسازد ، و صنعت جديدى درست مىكند . وضع خلقت آسمانها و زمين و موجودات در آنها كه يكى از آنها انسان است نيز چنين است ، خداى تعالى آنچه را خلق كرده عبث و بيهوده خلق نكرده ، بلكه براى اين خلق كرده كه به حد كمالش برساند ، و دوباره به سوى خودش برگرداند ، هم چنان كه فرمود : « أفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً ، وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ » « 3 » و نيز فرموده : « وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى » « 4 » . و وقتى وضع بدين قرار باشد ، بديهى است كه عنايت الهيه بايد شامل انسان نيز بشود ، و او را مانند ساير مخلوقاتش به آن غايتى كه براى رسيدن به آن غايتش آفريده برساند ، و براى رساندنش به آن غايت نخست او را دعوت و ارشاد كند ، و سپس امتحان و ابتلا را در كارش اعمال كند ، و اگر از اين راه هم نشد آن كسى كه غايت خلقت در او باطل شده ، و ديگر

--> ( 1 ) ما آسمانها و زمين را و آنچه را كه ميان آن دو است به بازى نيافريديم ، و ما آن دو را جز به حق خلق نكرديم ، و ليكن اكثرشان نمىدانند . « سوره دخان آيه 38 » ( 2 ) ما آسمان و زمين و ما بين آن دو را باطل نيافريديم ، اين پندار كسانى است كه كافرند . « سوره ص آيه 27 » ( 3 ) آيا پنداشته‌ايد كه ما شما را بيهوده آفريديم ، و شما به سوى ما بر نمىگرديد ؟ . « سوره مؤمنون آيه 16 » ( 4 ) و اينكه نهايت و پايان خلقت به سوى او است . « سوره نجم آيه 42 »